Buyuk Britaniyada qurilish: CIS, soliqlar va huquqlaringiz
Qurilishning yarmi «oʻzini oʻzi band qilish» (self-employed) sxemasi boʻyicha ishlaydi — CIS. Qoidalar oddiy, ammo bilmaslik pulga tushadi: roʻyxatdan oʻtmagan boʻlsangiz, sizdan 30% ushlab qolishadi, 20% oʻrniga. Roʻyxatdan oʻtganlarning aksariyati har yili soliqning bir qismini qaytarib olishlari mumkin — va qaytarib olmaydilar. Muhim: oʻzini oʻzi band qilish faqat maqom bilan ruxsat etiladi. Mavsumiy viza va Permission to Work buni bermaydi.
Kimga ruxsat bor
Qurilishda oʻzini oʻzi band qilish faqat maqomingiz ruxsat bersagina qonuniydir:
- refugee status / humanitarian protection / leave to remain — ha.
- Mavsumiy viza — yoʻq (faqat sponsorda ishlash).
- Permission to Work — yoʻq (faqat roʻyxatdagi ish beruvchida).
- PtW holda boshpana kutish — yoʻq.
Agar ruxsatsiz ishlagan boʻlsangiz — «Ishdagi nizo» boʻlimi
CIS (Construction Industry Scheme) qanday ishlaydi
Podryadchi (contractor) sizning toʻlovingizning bir qismini ushlab qoladi va soliq idorasiga (HMRC) soliqlaringiz avansi sifatida oʻtkazadi:
- Siz CISda roʻyxatdan oʻtgansiz → 20% ushlab qolishadi.
- Roʻyxatdan oʻtmagan → 30%. Roʻyxatdan oʻtish bepul — HMRCga qoʻshimcha 10% bermang.
- Tajribalilar katta aylanma bilan — gross status: 0% ushlab qolish, soliqlarni oʻzingiz toʻlaysiz.
Boshlash uchun uch qadam
- 1
UTR — oʻzini oʻzi band qilish soliq raqami: gov.uk saytida Self Assessment roʻyxatdan oʻtish (bepul, raqam yozilgan xat ~2 hafta).
- 2
CIS roʻyxatdan oʻtish subcontractor sifatida (bepul, onlayn yoki 0300 200 3210).
- 3
CSCS karta — koʻpchilik qurilish maydonchalariga kirish uchun: mehnat xavfsizligi testi (CITB) + karta. Rus tilida tayyorgarlik materiallari bor.
Deklaratsiya va soliq qaytarimi
Yiliga bir marta — Self Assessment (soliq yili 5 aprelgacha, onlayn topshirish muddati 31 yanvar).
Nega CISda ishlaydiganlarning koʻpchiligi qaytarim oladi: sizdan butun summadan 20% ushlab qolishgan, ammo soliq xarajatlarni (asbob, maxsus kiyim, obyektlarga transport, telefon) va personal allowance chegirib tashlagandan keyin hisoblanadi. Ortiqcha toʻlov deklaratsiyadan keyin qaytariladi.
«Qaytarim agentlari» dan ehtiyot boʻling: ular qaytarimning 20–30 foizini olishadi, buni oʻzingiz bepul (yoki buxgalterga £150–250 qatʼiy toʻlov bilan) qilishingiz mumkin.
Soxta oʻzini oʻzi band qilish
«Siz self-employedsiz» deyishadi — lekin sizga qachon kelish kerakligini aytishadi, asboblarni berishadi, soatbay toʻlashadi, bitta buyurtmachimi? Qonun boʻyicha siz, ehtimol, workersiz: unda sizga eng kam ish haqi £12.71, 28 kun taʼtil, va nizo ACAS orqali hal qilinadi. «Self-employed» qogʻozi hech narsani hal qilmaydi — haqiqiy vaziyatga qarashadi. Bepul tekshirish: Work Rights Centre.
Xavfsizlik va jarohatlar
- PPE (kaska, etik, jilet) maydoncha/podryadchi tomonidan taʼminlanishi shart — bepul.
- Xavfli ishni rad etishga haqqingiz bor — bu toʻlamaslikka sabab emas.
- Jarohat: darhol shifokor + accident book da qayd. Kompensatsiya oʻzini oʻzi band qilganlarga ham mumkin (maydonchaning public liability sugʻurtasi) — jarohat yuristlari natija boʻyicha foiz oladi (no win no fee).
Ish haqini toʻlamadilar
Invoice, talab xati, money claim — bosqichma-bosqich «Ishdagi nizo» sahifasining «Oʻzini oʻzi band qilganlar» boʻlimida — quyidagi tugma.
Tez-tez beriladigan savollar
Boshpana qarorini kutayapman. Qurilishda oʻzimni oʻzi band qilish (self-employed) mumkinmi?
Yoʻq. Oʻzini oʻzi band qilish maqom talab qiladi. PtW va mavsumiy viza buni bermaydi. Ruxsatsiz ishlash — xavf: /uzb/work/spor#bez-razresheniya
CIS yoki firmada ishlash — qaysi biri foydali?
Har xil: firmada — taʼtil, kasallik, pensiya; CISda — soatlik stavka yuqori, ammo barcha xavflar sizniki. «Soatlik stavka» emas, yilni toʻliq hisoblang.
Deklaratsiyani oʻz vaqtida topshirmadim. Nima boʻladi?
Jarima £100 darhol va keyin oshib boradi. Iloji boricha tez topshiring — va kelgusi yilga yanvar oyiga eslatma qoʻying.
CSCS imtihonini rus tilida topshirish mumkinmi?
CITB testi bir qator tillarda tarjimon/ovoz bilan mavjud — yozilayotganda aniqlang; rus tilida tayyorgarlik materiallari bor.