Ishdagi nizo: ish haqini toʻlamaydilar yoki huquqlarni buzadilar

ACAS orqali yoʻl (qonuniy ishlaganlar uchun)

1. 1

   Barcha yozma narsalarni toʻplang: shartnoma, payslip, yozishmalar, soatlar. Shartnoma yoʻq — xabarlar, jadvallar fotosuratlari, guvohlar ham boʻladi.

2. 2

   Ish beruvchiga yozma ravishda xat yozing: qancha qarzi bor va qaysi sanagacha kutasiz. Koʻpincha bu yetarli.

3. 3

   Yordam bermadi — ACAS Early Conciliation: bepul davlat vositachisi. Bu sudgacha majburiy qadam. Ariza — acas.org.uk onlayn formasi yoki telefon 0300 123 1100 (dush–jum 8–18, bepul tarjimon bor — «Russian», «Uzbek» deb ayting). Navbat hozir taxminan 7 hafta, shuning uchun choʻzmang.

4. 4

   Muzokaralar. Ish beruvchi, ehtimol, nizoni pul bilan yopishni taklif qiladi. Birinchi taklif deyarli har doim past — darhol javob berish shart emas: tanaffus oling, sizga haqiqatda qancha kerakligini hisoblang (ish haqi + taʼtil pullari + kechiktirilgan toʻlovlar), oʻz summangizni ayting. ACAS vositachisi takliflarni uzatadi, sizga bosim oʻtkaza olmaydi.

5. 5

   Kelishilmadi — Employment Tribunal (mehnat sudi). Tribunalga ariza hozir bepul (tekshirilgan: iyul 2026); yurist shart emas, lekin foydali — mehnat nizolari boʻyicha koʻpchilik bepul maslahat beradi (qarang «Kimga murojaat qilish»).

Muhim: shikoyat qilganingiz uchun ishdan boʻshatish yoki jazolash noqonuniy (victimisation), bu alohida buzilish va alohida kompensatsiya.

Agar ruxsatsiz ishlagan boʻlsangiz

Toʻgʻrisini aytaylik, ayblamasdan: koʻpchilik bunday vaziyatda pulsiz kutish mumkin emasligi sababli ishlagan. Ammo pulni qaytarish yoʻli boshqacha:

• ACAS yoki sudga oʻzingiz murojaat qilmang. Ish haqini talab qilish uchun ishlaganingizni koʻrsatishga toʻgʻri keladi — viza shartlaridan tashqari ish esa buzilish hisoblanadi va javobgarlikka sabab boʻladi. Sudlar, odatda, «noqonuniy» shartnoma boʻyicha toʻlovni undirmaydi.
• Buning oʻrniga nima ishlaydi:
  1. Avval bepul yurist. Work Rights Centre (rus tilida maslahat beradi), law centres, ATLEU. Yurist nima xavfsiz talab qilish mumkinligini baholaydi: kamsitish va ishdagi jarohatlarni baʼzan noqonuniy ishda ham shikoyat qilish mumkin — lekin buni faqat yurist hal qiladi, siz yoki biz emas.
  2. Agar sizni tizimli ravishda aldashgan boʻlsa — boshidanoq toʻlamagan, pasportingizni olib qoʻygan, qoʻrqitgan, uy-joyingizni nazorat qilgan, «ishga joylashtirish uchun qarz» — bu endi mehnat nizosi emas, balki ekspluatatsiya. Undan himoya maqomga bogʻliq emas: Modern Slavery & Exploitation Helpline 08000 121 700 (bepul, anonim mumkin, tarjimonlar), NRM haqida qaror — faqat yurist bilan maslahatlashgandan keyin: bu sizning ishingizga taʼsir qiladi va mutaxassis buni baholashi kerak.
  3. Xavfli sharoitlar, jarohat — HSE va shifokor: sogʻligʻingizni har doim qayd qiling, bu maqomga bogʻliq emas.

Biz bu yerda immigratsiya boʻyicha maslahat bermaymiz: bularning barchasi sizning boshpana ishingiz bilan qanday bogʻliqligi — IAA roʻyxatidagi yuristga savol → /uzb/database/lawyers

Oʻzini oʻzi band qilganlar (self-employed) (qurilish, invoyslar)

Agar siz self-employed boʻlsangiz — ACAS va mehnat sudi sizning yoʻlingiz emas: ular xodimlar uchun. Sizning yoʻlingiz:

1. 1

   Talab xati (letter before claim): summa, nima uchun, muddat 14 kun, «keyin — sud».

2. 2

   Money claim online (county court): onlayn, £10,000 gacha summalar soddalashtirilgan tartibda (small claims) ketadi, boj summaga qarab — £35 dan.

3. 3

   Ilova qiling: invoyslar, yozishmalar, ish fotosuratlari, guvohlar.

Lekin avval tekshiring — haqiqatan ham self-employedmisiz? Agar sizga qayerda va qachon ishlashni aytishsa, asboblarni berishsa, soatbay toʻlashsa va buyurtmachi bitta boʻlsa — ehtimol qonun boʻyicha siz worker (xodim)siz, hatto qogʻozda «self-employed» yozilgan boʻlsa ham. Unda sizda eng kam ish haqi, taʼtil pullari — va ACAS orqali yoʻl bor. Bu soxta self-employed (false self-employment) deb ataladi, qurilishda koʻp uchraydi. Bepul tekshirish: Work Rights Centre.