Жұмыстағы дау: жалақы төлемейді немесе құқықтарды бұзады

ACAS арқылы жол (заңды жұмыс істегендер үшін)

1. 1

   Барлық жазбашаны жинаңыз: келісімшарт, payslips, хат алмасу, сағаттар. Келісімшарт жоқ — хабарламалар, кестелердің фотосы, куәгерлер жарайды.

2. 2

   Жұмыс берушіге жазыңыз (жазбаша!): қанша қарыз және қай күнге дейін күтесіз. Көбінесе бұл жеткілікті.

3. 3

   Көмектеспесе — ACAS Early Conciliation: тегін мемлекеттік делдал. Бұл сотқа дейінгі міндетті қадам. Өтініш — онлайн-форма acas.org.uk немесе телефон 0300 123 1100 (дс–жм 8–18, тегін аудармашы бар — «Kazakh» деп айтыңыз). Қазір кезек — шамамен 7 апта, сондықтан созбаңыз.

4. 4

   Келіссөздер. Жұмыс беруші, ең алдымен, дауды ақшамен жабуға ұсыныс жасайды. Бірінші ұсыныс әрдайым төмендетілген — бірден жауап беруге міндетті емессіз: үзіліс алыңыз, сізге қанша тиесілі екенін есептеңіз (жалақы + демалыс ақысы + төлемдердің кешігуі), өз сомаңызды атаңыз. ACAS делдалы ұсыныстарды жеткізеді, ол сізге қысым жасай алмайды.

5. 5

   Келіспесеңіз — Employment Tribunal (еңбек трибуналы). Трибуналға өтініш қазір тегін (тексерілді: шілде 2026); заңгер міндетті емес, бірақ пайдалы — еңбек даулары бойынша көпшілік тегін кеңес береді (төмендегі «Қайда жүгіну» бөлімін қараңыз).

Маңызды: шағым үшін жұмыстан шығару немесе жазалау — заңсыз (victimisation), бұл бөлек бұзушылық және бөлек өтемақы.

Егер рұқсатсыз жұмыс істеген болсаңыз

Тура айтайық, айыптаусыз: сіздің жағдайыңызда көбі ақшасыз күту мүмкін болмағандықтан жұмыс істеді. Бірақ ақшаны қайтару жолы мұнда басқа:

• ACAS немесе сотқа өзіңіз бермеңіз. Жалақыны талап ету үшін жұмыс істегеніңізді көрсетуге тура келеді — ал виза шарттарынан тыс жұмыс бұзушылық болып табылады, ол үшін жауапкершілік қарастырылған. Соттар да, әдетте, «заңсыз» келісімшарт бойынша төлемді өндіріп алмайды.
• Оның орнына не жұмыс істейді:
  1. Алдымен тегін заңгер. Work Rights Centre (орыс тілінде кеңес береді), law centres, ATLEU. Заңгер қауіпсіз түрде нені талап етуге болатынын бағалайды: кемсітушілік пен жұмыстағы жарақаттарды кейде заңсыз жұмыс кезінде де даулауға болады — бірақ бұны тек заңгер шешеді, сіз емес және біз емес.
  2. Егер сізді жүйелі түрде алдаған болса — басынан бастап төлемеген, паспортыңызды алған, қорқытқан, тұрғын үйді бақылаған, «жұмысқа орналастыру үшін қарыз» — бұл енді еңбек дауы емес, қанау. Одан қорғау мәртебеге байланысты емес: Modern Slavery & Exploitation Helpline 08000 121 700 (тегін, анонимді түрде болады, аудармашылар), NRM туралы шешім — тек заңгермен кеңескеннен кейін: ол сіздің ісіңізге әсер етеді және мұны маман таразылауы керек.
  3. Қауіпті жағдайлар, жарақат — HSE және дәрігер: денсаулықты әрқашан тіркеңіз, бұл мәртебеге байланысты емес.

Біз мұнда иммиграциялық кеңес бермейміз: мұның бәрі сіздің баспана ісіңізбен қалай байланысты — IAA тіркеуі бар заңгерге сұрақ → /kaz/database/lawyers

Өзін-өзі жұмыспен қамтушыларға (self-employed) (құрылыс, инвойстар)

Егер сіз self-employed болсаңыз — ACAS және еңбек трибуналы сіздің бағытыңыз емес: олар жұмысшылар үшін. Сіздің жолыңыз:

1. 1

   Талап хаты (letter before claim): сома, не үшін, мерзім 14 күн, «одан әрі — сот».

2. 2

   Money claim online (county court): онлайн, £10,000-ға дейінгі сомалар жеңілдетілген рәсіммен (small claims) өтеді, баж сомаға байланысты — £35-тен бастап.

3. 3

   Қоса беріңіз: инвойстар, хат алмасу, жұмыс фотосы, куәгерлер.

Бірақ алдымен тексеріңіз — сіз шынымен self-employed сыз ба? Егер сізге қайда және қашан жұмыс істеу керектігін айтса, құралдар берсе, сағаттық төлем төлесе және бір ғана тапсырыс беруші болса — мүмкін, заң бойынша сіз worker (жұмысшы) болып табыласыз, тіпті қағазда «self-employed» деп жазылса да. Онда сізде ең төменгі жалақы, демалыс ақысы — және ACAS арқылы жол бар. Бұл жалған өзін-өзі жұмыспен қамту (false self-employment) деп аталады, құрылыста ол жиі кездеседі. Тегін тексеру: Work Rights Centre.