Баспана бойынша негізгі прецеденттер

Екі өтініш беруші — Ираннан келген гей және Камеруннан келген гей. Екі елде де бір жынысты қатынас — қылмыс; Иранда өлім жазасы қарастырылған. Төменгі соттар былай пайымдады: егер адам оралып, бағдарын жасырса, билік оны білмейді — демек, оған қауіп жоқ және қорғау қажет емес.

Жоғарғы сот бұл логиканы толығымен қабылдамады. Конвенция адамның шартты түрде емес, еркін әрі ашық өмір сүруі үшін жасалған. Қудалаудан бас тартқан құрбан одан жалтарса да, қудалау қудалау болып қала береді.

Сот қадамдық тест ұсынды (82-тармақ, судья Lord Rodger). Негізгі қадам: егер адам қудалау қорқынышынан жасырынса — тіпті ішінара болса да — оның қудалауға негізді қорқынышы бар және ол қорғауға құқылы. Егер ол тек отбасы немесе қоғам қысымынан ұсталса — бұл баспана алуға жеткіліксіз: қоғамның құптамауы Конвенциямен қамтылмайды.

Бұл іс — UK-дегі сексуалдық бағдар бойынша барлық баспана істерінің негізі. Оның логикасы әрі қарай да қолданылды: RT (Zimbabwe) ісінде саяси сенімдерге қатысты.

Өтініш берушілер — Зимбабве азаматтары, саяси ұстанымы жоқ. Бұрынғы country guidance бойынша режим милициясы адалдықты тексеретін: Zanu-PF партиялық билетін немесе партия әндерін білуді талап ететін. Адалдығын дәлелдей алмағандар жау саналатын. Home Office былай деп тұжымдады: өтініш берушілер оппозиционер емес, демек олар жай ғана адалдық танытып, қауіпсіз қала алады.

Жоғарғы сот (жеті судья, бір ауыздан) бұл тәсілді қабылдамады. Ой-пікір бостандығы сенімі жоқ адамдарды да қорғайды: пікірдің болмауы және оны білдірмеу құқығы да сондай іргелі құқық. «Сенімді бейтарап» пен саясат туралы мүлдем ойламайтын адамның арасында айырмашылық жоқ.

Сот сонымен қатар «таңылған пікір» (imputed opinion) қағидасын растады: адамда шын мәнінде жоқ пікірі үшін қудалау да Конвенция бойынша қудалау болып табылады. Маңыздысы — құрбанның не ойлайтыны емес, қудалаушының не ойлайтыны.

Билік адалдықты тексеретін елдерден келген оқырмандар үшін бұл практикалық маңызы ең зор шешімдердің бірі: үнсіздік пен мәжбүрлі өтірік құқықтық тұрғыдан «мәселені шешпейді».

«Foreign criminals» депортациясы туралы іс — 12 ай және одан да көп түрме жазасы кесілген шетелдіктер. Заң (Nationality, Immigration and Asylum Act 2002-нің 117C бөлімі) ерекшелік қарастырады: егер депортацияның балаға немесе серіктеске салдары «unduly harsh» — тым ауыр болса, оны тоқтатуға болады.

Home Office былай деп настады: қылмыс неғұрлым ауыр болса, баланың зардап шегуі соғұрлым «рұқсат етіледі». Жоғарғы сот бұған келіспеді: тест тек баланы ғана қарастырады. Бұл тест аясында қылмыстың ауырлығын баланың азабымен салыстыруға болмайды.

Сонымен бірге сот табалдырықтың жоғары екенін растады. «Unduly harsh» — «қолайсыз» немесе «жай ғана қиын» дегеннен де ауыр (MK (Sierra Leone) ісіндегі стандарт беделді деп танылды). Ата-анадан ажыраудың кәдімгі салдары жеткіліксіз — нақты осы балаға шынымен де өте қиын болатынын дәлелдеу керек.

Бұл табалдырықты практикада қалай қолдану керектігін HA (Iraq) ісі нақтылады — келесі талдауды қараңыз.

Өтініш беруші — ЖИТС-і бар Зимбабве азаматы. UK-дегі терапия ауруды бақылауда ұстады, ал Зимбабведе қажетті дәрі-дәрмекке қолжетімділік күмәнді болды. Ескі құқық бойынша (N ісі, 2005) мұндай өтініштер дерлік әрқашан ұтылатын: қорғау тек өлім аузында жатқандарға ғана берілетін.

Жоғарғы сот британдық құқықты ЕСПЧ практикасына (Paposhvili v Belgium) сәйкестендірді. Енді «өте ерекше жағдайлар» тек жақын арадағы өлім емес: емделмеген жағдайда ауыр азаппен бірге жүретін елеулі, жылдам және қайтымсыз нашарлаудың немесе өмірдің айтарлықтай («significant» = «substantial») қысқаруының нақты қаупі болса да жеткілікті.

Табалдырық жоғары күйінде қалады, сот рәсімді сипаттады: алдымен өтініш беруші дәлелденбеген жағдайда нақты қауіпті көрсететін дәлелдерді ұсынуы тиіс. Тек содан кейін мемлекет емдеудің нақты қолжетімділігін тексеруді қоса алғанда, «елеулі күмәнді сейілтуге» міндетті.

Бұл АИТВ, қант диабеті, онкология және басқа да ауыр диагноздары бар адамдар үшін маңызды прецедент. Медициналық істерде дәлелдер өте маңызды: егер жаңа медициналық қорытындылар мен емнің қолжетімділігі туралы деректер болмаса, сот талапты қабылдамайды — бұл заңгердің жұмысы.

KO (Nigeria) ісінен кейін соттар былай салыстыра бастады: «бұл балаға ата-анасы депортацияланған кез келген баладан гөрі жаман бола ма?» Мұндай тәсіл отбасына қарсы дерлік әрдайым жұмыс істеді. Home Office оны Жоғарғы сотта қорғады, бірақ ұтылды.

Сот түсіндірді: «кез келген баланың» өлшенетін сипаттамалары жоқ, ал мұндай салыстырмалы шек нақты баланың мүдделерін ескеру міндетіне қайшы келеді. Дұрыс стандарт — MK (Sierra Leone) формуласы бойынша тікелей бағалау: «unduly harsh» — бұл қатал және үмітсіз жағдай, кәдімгі қиындықтардан әлдеқайда ауыр, ал «unduly» сөзі талапты одан сайын күшейтеді.

Сот сондай-ақ 4 жылдан астам мерзімге сотталғандарға арналған «very compelling circumstances» тестін түсіндірді: бұл барлық жағдайларды депортациялаудағы өте күшті қоғамдық мүддеге қарсы толықтай салыстыру. Сотталғаннан кейінгі оңалу — маңызды фактор; қылмыстың ауырлығын өлшеуде ең алдымен сот үкімі негізге алынады.

KO және HA істері бірге — ата-анасы соттылығына байланысты депортация қаупі төнген отбасылар үшін қолданыстағы стандарт болып табылады. Бұл істер баспана туралы емес, 8-бап (отбасылық өмір) туралы, бірақ өмірде олар көбінесе asylum істерімен қатар жүреді.